As Encrobas

Así comezou o conflicto das Encrobas, un conflicto agrario iniciado no 1975 que acadou una gran repercusión en Galicia. Nel reflíctense as peculiaridades e características daquel cheo de expectativas de liberdade e transformación social.








A empresa eléctrica galega, denominada entón Unión Fenosa, pretendeu explotar un xacemento de lignito pardo depositado no subsolo do val agrícola sobre o que se asentaba unha gran parte da poboación desta parroquia, que roldaba naquel momento os mil cincocentos habitantes. O procedemento elixido, de extracción a ceo aberto, esixía o desaloxo de aproximadamente catrocentas familias campesiñas , estas familias dedicabanse á agricultura e a gandaría.

O papel das mulleres na revolta foi fundamental

O gobernó aprobou un expediente de expropiación forzosa para que a empresa, se non chegaba a acordos cos afectados, puidese facerse cos terreos urxentemente. Foron precisamente os enfrontamentos aos que deron lugar os intentos de ocupación dos terreos, fotografados e narrados polos periódicos con forte dramatismo, os que outorgaron protagonismo ás mulleres das Encrobas e suscitaron o apoio masivo da sociedade, que sería decisivo para o abandono do procedemento expropiatorio e a apertura de negociacións entre a empresa e as persoas afectadas. O último destes intentos de ocupación, que se prolongou durante toda unha fría mañá do mes de febreiro de 1977 e deu como resultado desmaios, agresións e detencións, ocupou portadas e páxinas interiores de varios periódicos e revistas, nas que podiamos ver mulleres situadas na primeira liña da resistencia, enfrontándose con decisión ao embate da Garda Civil.



Moncho nunha das suas intervencións

 

 O momento cumbre do conflicto foi no ano 1977 cando aproximadamente 200 gardas civis trasladáronse a aldea armados con fusiles co obxetivo de levar a cabo a expropiación.

No lugar a poboación soportou as cargas e a sua oposición a deixarse avasallar e regalar as suas terras acabou por ter recompensa. Esta oposición fixo que a Unión Fenosa tivera que cambiar de estratexia e realizaron una nova oferta aos agricultores. Responderon defendendose dos gardas con paraguas e pedras

 

O conflicto nunca quedou resolto completamente, pero os seus habitantes tiveron que abandonar a sua casa e a parroquia sufriu un importante éxodo rural, moitos deles deixaron pegada na participación no conflicto como foi Moncho Valcarce, o cura das Encrobas foi detido tras a contenda.

Nos días de hoxe, alí atopase una gran central térmica no solo expropiado a os campesiños que tiveron que buscarse a vida tralo seu desaloxo.

















 

Destinada ao crematorio

Mercedes Nuñez foi unha muller galega nada en Barcelona, non moi coñecida a pesar da sua apaixoante historia.


Mercedes, de país galegos, naceu en Barcelona no 1911 e morreu en Vigo no 1986. Durante a República traballou como secretaria de Pablo Neruda entre outras cousas e afiliouse ao Partido Socalista catalán unificado, pero co estalido da Guerra Civil exiliouse a Francia e a sua volta a Galicia nomearonna dirixente comunista o que fixo que pouco tempo despois foi encarcelada e pisou varias carceres españolas como a das Ventas en Madrid, tras un erro burocrático foi posta en liberdade e puido contiuar coa sua actividade pero foi moi perseguida e tivo que marchar por segunda vez ao exilio francés onde colaborou coa resistencia francesa e foi ingresada no campo de Argeles.


Novamente foi detida pero neste caso pola Gestapo alemá e transportaronna xunto outro grupo de republicanos e comunistas españois entre os que destacaban un gran grupo de mulleres ao campo de concentración de Ravensbrück.


 En Ravensbrück Mercedes vive á beira da morte, intentando sobrevivir cada día ás duras condicións do campo nazi, ao terrorífico appel (horas interminables en posición de firmes á intemperie), á fame e ás torturas que facían cada día efecto nos corpos das mulleres. Foi destinada a unha fábrica de armamento, Mercedes ten aínda forzas para sabotar o proceso de produción, coa idea de gañar terreo para unha guerra da que ela aínda se sente combatente.


carta cos nomes de todos os galegos presos polos nazis xunto a Mercedes

No 1945 os aliados entraron no campo e liberación colle a Mercedes Núñez na enfermaría, xusto nos días en que se prevía o seu traslado á cámara de gas. Lembra ela como moitos dos deportados agardaron ese día co último fío de vida para morrer en canto se sentiron liberados. Non foi o seu caso, Mercedes sae do horror nazi e, despois de pasar por varios sanatorios e centros de repouso, continúa o seu exilio en París, xunto co republicano Medardo Iglesias, co que tería o seu fillo Pablo, nacido tamén como exemplo da súa resistencia. Ela mesma elaborou unha carta cos nomes de todos os galegos detidos polos nazis que estaban xunto a ela no campo de concentración.


Mercedes morre no ano 1985 na sua Galicia e deixa todo o seu legado ao seu fillo Pablo Iglesias Nuñez, que segue moi activo a difundir a historia da sua nai e dirixe a Amical de Mauthausen en Galicia.



A loita obreira en Ferrol

10 de Marzo de 1972, Ferrol.


Este día foi convocada unha xuntanza nas portas do astilleiro chamado por entón, Bazán. Entorno as 7 e media da maña encontrábanse ao redor de 4000 traballadores entre os que se atopaban os sindicalistas Daniel Niebla e Amador Rey. A intención da protesta era chegar ao polígono de Caranza en búsqueda de solidaridade dos traballadores non so do astilleiro, senon tamén doutras empresas como Astano e poderen realizar unha asamblea. Como sindicalistas reclamaban o convenio colectivo, loitando por mellorar as condicións de vida da sua clase, e reivindicando o dereito a negociar un convenio polos traballadores de Ferrol para a sua factoría.


Os traballadores parten en grupo hacia a ponte das Pías. Alí emboscalles a policía franquista e comeza a carga policial. Os obreros, cos seus líderes sindicais a cabeza, ao grito de “¡A eles!” responden as agresions policiais con palos e pedras. A policía responde con pistolas e metralletas. 16 obreiros foron feridos de bala, pero Amador Rei e Daniel Niebla caeron mortos, os dous falecidos tiñan 38 anos e familia. Máis de corenta feridos, algún en estado moi grave, como Julio Aneiros, dirixente de Comisions e ducias por outras lesións, 160 despedidos, 101 detidos, 60 encarcerados e 54 multados con entre 50.000 e 250.000 pesetas^. Só se coñece unha imaxe do acontecido: unha foto onde se ve aos traballadores camiñando pola Estrada de Castela á altura do barrio de Recimil, uns minutos antes dos feitos.

Amador e Daniel, obreiros de Ferrol, foron enterrados o día siguiente, o funeral converteuse nun acto de solidaridade coa clase obreira baixo a atenta mirada dos gardas civis.

Como consecuencia, mesmo día do asasinato, por toda Galicia sucedense as mostras de solidaridade e duelo. Nos muros de Vigo aparecen pintadas como “Galiza con Ferrol”, “Policías asasinos”, “¡Viva Ferrol!”. Prodúcense paros importantes en varias fábricas de Galicia, como Citroën, se convoca folga xeral en Galicia e ten lugar unha importante manifestación na Porta do Sol de Vigo.

O 20 de Marzo, os traballadores de Bazán volven ao traballo, con as portas tomadas pola vixilante policía, armada con metralletas. O paro foi total ata o 20 de marzo. A nova tivo alcance mundial e apareceu nas portadas de The Guardian, Le Monde ou The New York Times.




No ano 1997, o Parlamento de Galicia aprobou unha declaración institucional onde facía constar o especial significado do 10 de marzo, celebrado polas principais organizacións sindicais do país como Día da Clase Obreira Galega. So existe unha fotografía onde se ve aos traballadores camiñando pola Estrada de Castela á altura do barrio de Recimil, uns minutos antes dos feitos.




fotografía dos manifestantes pola Carretera de Castela

O acontecido o 10 de marzo de 1972 nunca foi levado aos xulgados e ninguén respondeu pola morte dos dous traballadores nin polos feridos e pediuse que se lles otorgara a medalla de Galicia a os dous homes mortos, pero foi rexeitada.



 

Mulleres que cambiaron Galicia

Maís preto do que pensaba

Xa mencionei na entrada anterior a Foucellas un home valente e coñecido guerrilleiro de Curtis, preto de onde era a miña familia materna e constantemente recibían noticias de vecinos contando novas sobre el. Levaba a cabo a suas fechorías na zona onde eles vivían e todos o coñecian ainda que moitos tiñanlle medo porque non sabían por onde aparecería e de que maneira, soía disfrazarse xa que era un home moi buscado pola Garda Civil. Salvo a miña avoa e o resto da sua familia coñecia numerosas das suas accións pero por desgraza non están para contalas salvo ela que lembra unha que non olvidara nunca, xa que ela era unha nena.

Benigno Andrade, Foucellas

A miña avoa recorda unha das suas accións que levou a cabo nunha casa de enfrente a sua en Présaras a 9 km de Curtis, onde el vivía no monte nunha cova. Moita xente do pobo volcouse con el entre os que se atopaba o médico de Curtis, moitos veciños e algún cura. Proporcionabanlle comida e fármacos xa que a sua familia que vivía alí eran os seus fillos e a sua muller fora encarcelada e deportada.

Foi unha persoa moi cercana a miña familia xa que un dia presentouse na casa dos meus tataravós Maruxa e Francisco disfrazado de Garda Civil xunto a dous homes máis. Era media tarde e inverno, María a tia da miña avoa era a que atopábase neses momentos na casa. Cando preguntou quen vai responderonlle: a Garda Civil, abriulles a porta e preguntaronlle si era a casa dun tal Pepe o “Coxo” ela respondeulles que non pero que era a do lado. Ofreceulles pasar pola eira da casa que comunicaba coa de Pepe pero eles negáronse, despedironse e foron a casa do “coxo”.

Abrironlles a porta os país de Pepe, preguntando por Pepe a vez que ian entrado na casa. Na cociña un dos homes preguntoulles se os coñecían, e dixeronlle que non, que era a Garda Civil. Entón el identificouse como Foucellas e reclamou unha cantidade de cartos, nese intre apareceu Pepe e dixolle que non o tiñan pero Foucellas sabía que esa familia tiña cartos, por iso presentouse alí. Desconfiando, os seus compañeiros xunto con Pepe revolveron a casa en busca de cartos pero non atoparon nada, daquela Foucellas ameazouno con matalo si non lle entregaba dita cantidade de cartos (non recorda a cantidade). Os vellos pais dixeronlle que voltase outro dia polos cartos para poder xuntalos, pero Foucellas pensando co podían descubrir e denunciar dixolles que levaran o paquete a unha panadería de Curtis e que el xa os recolleria.

A cambio ordenoulles gardar silencio e non contar a ninguén o que sucedera pois sinon voltaria para facerlles dano. Resulta que Pepe si foi a deixar o paquete a onde mandoulle pero ao final nunca supose se o recollera ou non. O medo quedoulles no corpo por si volvia a aparecer, e a familia de Pepe o “coxo” mandou a unha parella de Gardas a sua casa para controlar a entrada.

Foucellas enteraríase da medida que levaron a cabo porque non volveu a esa casa. Como esta historia moitas mais levou a cabo nesta zona pero esta pareceume a máis relevante porque sucedeu na casa dos meus tataravós.

É de resaltar que sempre soía asaltar aos ricos e nunca aos pobres como vese nesta historia porque a familia de Pepe o "coxo" tiña unha posición elevada respeto aos seus vecinos. A tía da miña avoa que abriulle a porta cando supo a noticia e que era Foucellas disfrazado levouse unha sorpresa porque non o recoñecera.

Tras anos e anos escondido e sendo perseguido foi capturado a condeado a morte nos anos 50 na Coruña. Non debería olvidarse a sua figura porque nunca rendeuse ante a sua liberdade e a do pobo galego e sobre todo na miña familia, xa que era moi cercana a eles porque era da mesma zona, as suas historias sempre serán recordadas e contadas de país a fillos.

Sí ou sí

Esta é a historia do meu bisavó, que foi reclutado para exercer de Garda Civil durante os anos da Guerra en lugar de participar nela.

Vicente Martínez Abad naceu no ano 1911 no Viso pertencente a parroquia de Vilasantar na Coruña, casou con 22 anos con Concepción Platas Fernández nada tamén na mesma parroquia. A súa voda celebrouse tamén nese localidade.

Durante os primeiros anos de casados trasladáronse a vivir a Présaras onde o meu bisavó traballaba na terra e a muller traballaba na fábrica de liño de Présaras na que realizábanse colchas, alfrombras, sábanas...era propiedade dunha familia coruñesa pero máis tarde pasou a mans duns empresarios cataláns,  que anos despois como non marchaba como querían terminaron por plantarlle lume desaparecendo a fábrica por completo, polo que puido xubilarse pero moita xente quedou sen traballo. A maioría dos traballadores eran mulleres. Concha foi a primeira muller da familia en traballar de maneira remunerada.

Vicente, pola contra traballaba no campo e coidando os fillos. Tiveron seis fillos entre os que se encontra a miña avoa Celsa.

No ano 36 foi reclutado ao cuartel da Garda Civil de Touro (Arzúa) traballo que exercería pola forza e con gran pena por todo o que mandabanlle facer. Xunto cos seus compañeiros e dirixidos por un superior eran obrigados a vixiar as aldeas da zona en busca de xente contraria ao réxime, xa que moitos se escondían en palleiros, nas cuadras, nos hórreos, nos montes ou onde podían. 

Moitos veciños daban nomes as autoridades para facilitar o seu prendemento, aínda que outros axudaban a esconderse e a fuxir a pesar do risco que corrían de ser eles os delatados. Nesa zona andaba o Foucellas, un dos guerrilleiros mais coñecidos, e vironno nunha ocasión disfrazado de garda entrando na casa duns veciños a roubarlles. 

Meu bisavó contaba que un día mandáronlles ir en busca de escondidos e cando a él se lle asignou una zona dixéronlle: -Vicente, ó pallar! Como non lle quedaba, outra cumpríu a orde e cando entra, descobre que na parte de enriba había varios homes moi ben escondidos e a escuras entre as pallas. Deuse conta de que entre un dos homes que atopábase ali era un coñecido seu, Vicente reaccionou dicíndolles que por favor non fixeran ruído e que se calaran pois non estaba disposto a que a un  grupo de homes inocentes acabasen morrendo, saíu do pallar dicíndolle ao superior que alí non había nadie e durante días estuvo intranquilo e preocupado pensando que seria daqueles homes.

Por aquelas fechas a primeiros do ano 39 naceu a miña avoa, sendo a quinta filla do matrimonio e supuxo que porfín podía deixar a Garda Civil como levaba desexando dende o seu recrutamento. Sempre dicía que non nacera para exercer este traballo e menos o de deter xente por estes motivos. Voltou de novo ao traballo na sua casa de Présaras e a coidar os seus seis fillos sen nunca esquecer esos terribles anos nos que tivo que presenciar fusilamentos, inxustizas...O soldo que recibía traballando para o corpo era de 5ptas ao mes.

Tampouco esquecía o medo que pasaba exercendo ese traballo xa que algúns veciños sospeitaban de el como garda xa que crían que podía ser un dos que realmente predían a xente e ata chegaban a asustar a súa familia polo que a súa saia do corpo foi un gran alivio xa que el nunca comulgaría co réxime.

O cuartel na actualidade

Quen o diría...

O difícil drama que moitas familias sufriron durante os anos de guerra, de posguerra ou de ditadura polo que familias quedaron reducidas ou outras moitas tiveron que despedirse simplemente por defender unha postura acorde o seu pensamento.

O drama do exilio afectou a moitos galegos e galegas que víronse obrigados a abandoar a súa terra xa que serían postos en mans dos franquistas e logo asasinados.

Senteime coa miña aboa a que me contara o a historia do seu tio Pepe Platas Fernández, irmán da miña bisavoa.

Pepe era republicano o que se coñecía como roxo. Era o terceiro de sete irmáns, como eles naceu no 1907 na parroquia do Viso, en Vilasantar; A Coruña. Pouco foi a escola xa que tiña que axudar aos seus pais a coidar dos irmán pequenos ou nas terras ou co gando. “A vida era dura nas aldeas naqueles tempos” -dixome. Os seus pais eran Xan e Marica e sempre viron nel o seu carácter liberal e cos anos comezaron a ter medo co que poidera pasar, era inconformista cada vez estaba máis en contra das ideas da dereita.

Xa moi novo, miña avoa cóntame que xa lle gustaba reunirse nas tabernas para discutir sobre política ou nas reunións de familia sempre sacaba o tema.

Coñeceu a súa muller, Carmen cando tiña 19 anos e ela 18, era da Coruña, coñeceuna nas festas do San Pedro de Présaras, a onde asistía xente dos arredores. O seu noviazgo durou 5 anos e casaron na Coruña, nos tempos da república que comezaba a xurdir.

Estes anos pasounos preto da casa dos seus pais traballando na terra e como ferreiro a súa muller era costureira nunha pequena tenda na aldea, vivian en Présaras.

Conforme ían pasando os anos a débil república comezaba a tambalearse ata que no ano 36 o golpe de estado deu paso a terrible guerra que supoñía para el a súa marcha ou a morte pois sentíase perseguido e viu como algúns compañeiros estaban a ser delatados por veciños e a garda Civil viña por eles a buscalos as casas fandeoos presos e matandoos, polo que a unica solución que lle quedaba era fuxir do país.

Decidiu marchar a México, foi alí xa que un amigo marchara ao comezo da guerra. En novembro do 36 saíu do porto da Coruña rumbo a México en barco cunha gran pena ao ter que deixar a sua familia, muller e amigos sen saber que sería del alí e sen saber se podería algún día volver a pisar a súa terra. Despois dun largo viaxe chegou a México e instalouse na casa do seu amigo Vicente que xa conseguira un traballo nunha tenda. Por fín atopábase fora de peligro. Vicente axudouno a conseguir un traballo e cando gañou os primeiros cartos pagou o billete da súa muller.

No ano 40 xa atopábanse os dous instalados en México DF e tiveron unha filla chamada María nada naquel país. Despois de aforrar e poder vivir dignamente montaron unha tenda que por sorte según contaban, foilles moi ben e ata abriron outra máis na cidade, tiñan empleados traballando e pagáronlle a súa filla unha educación.

Unha vez rematada a guerra Pepe negouse a abandoar a súa privilexiada vida en México, pero cada ano voltaba uns días de vacacións a ver a súa familia no Viso o que era considerado una celebración xa que uníase toda a familia para recibilos despois dos duros anos que pasaron.

Traia agasallos para todos, xoguetes para os pequenos, roupa para as irmans, e cartos. Preocupábase en axudar co que gañaba a súa familia. Rematados estes días de vacacións voltaba a México.

Así transcorreron os anos tiveron dous netos pero Pepe faleceu no 2001 con 94 anos en México, e alí quedou enterrado.

Pola contra a súa filla voltou a España e actualmente vive en Barcelona onde un dos seus fillos traballa como oculista.

A miña avoa recorda sempre a súa chegada como una día moi esperado, xa que estaba toda a familia xunta e preparaban un xantar especial para recibir a esta parte da familia. Para os máis pequenos era como o día de Reis.

Aquí vos deixo esta imaxe que enviaronlle a miña avoa dende México, moi ben vestidos as portas do seu negocio.